مسجد کوفه، نگین طلایی شهر مقدس نجف + عکس چاپ

شهر نجف در حقیقت شهری است که به تبع شهر کوفه و در فاصله حدودا 7 کیلومتری از آن پدید آمده است. کوفه یک اقامتگاه انسانی چند هزار ساله ای در ساحل غربی رود فرات است که نسبت به ساحل شرقی آن مرتفع تر است.

Image 

تصویر شماره 1: عکس ماهواره ای از نجف. در این عکس مشخص است که شهر در قطعه زمینی مثلث شکل که نسبت به پیرامون خود مرتفع تر است جای دارد. مرز لکه سبز شرقی رود فرات است و بحر(دریای) نجف در غرب دیده می شود.

برخی از روایات سجده گاه ملائک بر آدم علیه السلام را در پشت مسجد کوفه  می دانند. بنا بر بسیاری از روایات اسلامی، حضرت نوح نبی علیه السلام در کوفه سکونت داشته اند. امام جعفر صادق علیه السلام در یکی از سفرهای خود  به کوفه،  محلی را در میانه صحن مسجد به عنوان کارگاه کشتی سازی حضرت نوح نبی علیه السلام معین می فرمایند. دو قبر منتسب به  حضرت هود و صالح (ع) در قبرستان وادی السلام نجف واقع است که این خود گواهی دیگر بر اقامت چند هزار ساله انسان در این منطقه است.  شهر باستانی حیره در حدود 15 کیلومتری جنوب نجف و برج خورنق که به بهرام گور منتسب است. از آثار باستانی منطقه به شمار می آید.

مسجد کوفه بنا بر روایات، پس از مسجد الحرام در مکه و مسجد النبی در مدینه، مهمترین مسجد جهان اسلام بوده و برخی کرامت آنرا از مسجد الاقصی نیز بالاتر دانسته اند. غالب احدایث معراجیه از نماز خواندن رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) شب معراج، در مسجد کوفه یاد کرده اند. در کتب روایتی مهم شیعه همچون بحارالانوار، اصول کافی و مستدرک الوسائل، فصول یا ابوابی در مورد فضیلت کوفه و استجابت سکونت در آن وجود دارد. احادیث بسیاری در مورد اینکه کوفه به همراه قم معدن شیعیات خاص است در این کتب نقل شده است لیکن در اذهان عموم مردم با ذهنیت واقعه کربلا، تصور بدی از کوفه و مردم آن شکل گرفته است. اولین بار در تاریخ اسلام، در زمان خلیفه دوم به عنوان یک پایگاه نظامی جهت تدارکات حمله به ایران مورد استفاده واقع می شود.

امیر المؤمنین علی علیه السلام پس از جنگ صفین و در سال 38 ه.ق. در کوفه مستقر می شوند. ایشان مقر حکومت خود را  مسجد کوفه قرار داده و تمامی امور از قضاوت، حکومت و عبادت را در آنجا انجام می دادند.  در سال 40 هجری قمری، امام علی(ع) در مسجد کوفه و به هنگام نماز مورد حمله واقع شده و دو روز بعد به شهادت می رسند. از پسر ارشد ایشان، امام حسن (ع) منقول است  که امیرالمؤمنین وصیت می فرمایند مراسم غسل مرا مخفیانه و با حضور تنی چند از اصحاب خاص انجام داده، سپس تو و برادرت امام حسین (ع) فقط عقب تابوت را بلند کنید زیرا جلوی آن را ملائک مقرب الهی بلند خواهند کرد. از مسیری که ملائک می پیمایند پیروی کنید و هر کجا که تابوت به زمین نشست، پس از اقامه نماز میت، کمی خاک را کنار بزنید، قبری را که حضرت نوح (ع) برای من آماده کرده است خواهید یافت. امام حسن علیه السلام و سایر افراد حاضر چنین می کنند و تا 150  سال تنها تعداد انگشت شماری از اصحاب خاص ائمه محل دقیق قبر ایشان را می دانستند. تمامی روایات بر این امر تاکید دارد که قبر حضرت آدم ابوالبشر و حضرت نوح و حضرت علی علیه السلام هر سه در کنار هم واقع هستند.

کوفه در خلال حکومت اُمویان همواره یکی از نقاط مهم محسوب می شده و هم اکنون بقایای دارالخلافه نسبتا بزرگ اموی در مجاورت مسجد کوفه موجود است. اما قبر مطهر حضرت امیر المؤمنین علیه السلام تا حدود سال 150 هجری قمری در زمان حکومت عباسیان مخفی ماند. بنا به نقلی روزی هارون الرشید در آن منطقه مشغول شکار بوده است و از پناه بردن آهوان به یک نقطه و عدم تعقیب سگان شکاری متوجه راز و  رمز خاصی در آن مکان می شود. وی مصراً در مورد راز این مکان تحقیق  می کند و از وجود قبر مطهر اطلاع می یابد. هارون همچون برخی دیگر از حکام عباسی در اوایل حکومت خود سعی داشته است خود را از خاندان نزدیکان پیامبر معرفی کند. به همین منظور وی اولین بقعه بر سر قبر مطهر را در سال 175 ه.ق. بنا می کند و این در حقیقت باعث پیدایش هسته  اولیه شهر نجف می گردد.

 

توسعه حرم و شهر

عضدالدوله دیلمی در قرن 4 ه.ق. ضمن تجدید ضمن تجدید بنای حرم مطهر،‌ شهر نجف را هم بنا می نماید. هم اكنون در حرم شریف مسجدی كوچك به نام عمران بن شاهین، از رجال عهد دیلمی موجود است كه تاریخ قرن 4 را دارد. آنچه ما می دانیم اینستكه عضدالدوله اهتمام خاص بر ساخت مدارس شیعی در بلاد تحت حكومت خود داشته و بنا بر این احتمالا وی در نجف نیز مدرسه یا مدارسی را تاسیس نموده است. شیخ طوسی که به شیخ الطائفه ملقب است و یکی از بزرگترین علمای شیعه است در سال 448 ه.ق. ساكن نجف شده و حوزه علمیه تاسیس می كند. مکتب علمی شیخ طوسی در نجف اشرف باقی مانده، از آن تاریخ نجف قطب علمی جهان تشیع می گردد و از اقصی نقاط جهان تشیع، طلاب و علما به نجف می شتابند. از همان زمان خزانه (کتابخانه) اهمیت و رونق خاص می یابد و عموم نویسندگان یك نسخه خطی از كتاب خود را به آن پیشكش می كرده اند. متاسفانه اكثر این نسخ در قرن هشتم به دلیل آتش سوزی در حرم شریف طعمه حریق می شوند. ابن بطوطه، جهانگرد مسلمان قرن هفتم از مدرسه پر رونقی در جوار حرم  یاد می كند كه در آن تا سه شبانه روز به رایگان از زوار پذیرایی می كرده اند. بنای حرم حیدری تا كنون 6 بار ویران شده است و آنچه الان موجود است هفتمین بنا و یادگار از زمان شاه اسماعیل صفوی است.

 

Image 

تصویر شماره 2: خیابان شمالی حرم معروف به شارع الطوسی، این خیابان به قبرستان وادی السلام ختم می شود لذا همواره در این مسیر عده ای مشغول تشییع جنازه هستند. گنبد نزدیک به مرکز تصویر مربوط به علامه بحرالعلوم است و در بنای زیرین آن مدرسه و مقبره شیخ طوسی نیز قرار دارد. در جوار گنبد فیروزه ای است چپی عکس، مدرسه شیخ کاشف الغطاء وجود دارد. قبرستان وادی السلام در زمینه تصویر دیده می شود. این تصویر از دیواره شمالی حرم تهیه شده است.

یکی از دلایل توسعه شهر علاوه بر وجود بارگاه مقدس حیدری، قبرستان وادی السلام است. این قبرستان كه در حقیقت هسته اولیه آن، قبور مطهر آدم و نوح علیهما السلام بوده، بنا بر روایتی منقول از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، مأوای ارواح مومنین پس از مرگ است و روح هر مؤمنی از هر كجا که بدنش به خاك سپرده شده باشد،‌به این قبرستان منتقل می گردد. بر همین اساس از گذشته های دور بسیاری شیعیان وصیت می كردند پیكرشان در آن قبرستان مدفون شود. این قبرستان هم اكنون یکی از بزرگترین قبرستان های جهان است. دو قبر منتسب به حضرت هود و صالح (ع) در قبرستان وادی السلام،‌ مقام امام زمان علیه السلام و قبور بسیاری از علمای شیعه، همواره باعث جذب جمعیت زائر زیادی به این قبرستان می شود.

Image 

تصویر شماره 3: قبرستان وادی السلام، قبرستان وادی السلام، گنبد فیروزه ای مقبره حضرت هود و صالح علیهمالسلام است كه  از انبیای مذكور در قرآن كریم می باشند.

ناصرالدین شاه قاجار در یكی از سفر های خود به عتبات بوسیله بالن از نجف قدیم عكس دید پرنده تهیه می كند. در این عكس كه اصل آن هم اینك در موزه كاخ گلستان تهران موجود است، برج و باروی قدیمی شهر كاملا واضح بوده و حرم شریف در مركز شهر و در امتداد بازاری دیده می شود كه از دروازه شرقی شهر شروع می شده.

 

 Image

تصویر شماره 4: تصویر نجف در 150 سال پیش. این عكس را ناصرالدین شاه قاجار با بالن می گیرد. در تصویر برج و باروی شهرو بازار بزرگ مشخص است. بحر نجف در بالای عكس و قبرستان وادی السلام در سمت راست عكس و بیرون از بارو قرار دارد.

کلیت بنای فعلی حرم، یادگار از شیخ بهایی است و این هفتمین بنای بارگاه حیدری در طول تاریخ 1250 ساله آن می باشد. بعد از صفویان تغییرات عمده ای در بنای حرم ایجاد نشده و تنها در پوسته خارجی حرم تغییراتی رخ داده است. نادر شاه افشار ایوان و گنبد را طلاكاری می كند و جداره داخلی صحن توسط سلاطین قاجار با كاشی هفت رنگ پوشیده می شود. حدود پنجاه سال پیش با ورود اتوموبیل به شهر، پیرامون حرم خیابانی شكل می گیرد. در زمان حكومت بعث نیز جداره خارجی حرم از رواق و برخی حجرات تجاری خالی شده و حرم دیواره خالصی می یابد.

Image

تصویر شماره 5: گنبد و ایوان طلا، کلیت بنا مربوط به زمان صفوی است، عمده طلا كاری ها توسط نادر شاه افشار انجام می گیرد. سلاطین قاجاری دیواره صحن را با كاشی هفت رنگ پوشانده و طلا كاری ها را مرمت و تكمیل می کنند.

 

نجف امروز

نجف امروزین شهری است كه در منتها الیه شرقی خود، كوفه و در حد غربی، نجف قدیم را شامل می شود. توسعه شهری اخیر آن از مابین این دونقطه و در راستای شمال-جنوب  شكل گرفته است. محور نجف-كوفه به صورت مستقیم حفظ شده و اصلی ترین شریان شهر است. تخریب برج و باروی نجف قدیم از حدود پنجاه سال پیش آغاز شده و هم اكنون از آن هیچ اثری نیست ولی مكان آن به شكل خیابان محیطی در پیرامون نجف قدیم مشخص است.

 

 Image

تصویر شماره 6: نقشه نجف امروز

بافت نجف قدیم،‌ توسط چهار محور در راستای جهات اصلی جغرافیایی و منتهی به حرم شریف در مركز شهر،‌  به چهارمحله اصلی تقسیم می شود: محله العماره در شمال غربی، الحویش جنوب غربی، براق در جنوب شرقی، مشراق در شمال شرقی. بافت اصلی تجاری از دیر باز مابین حرم و حد شرقی شهر شكل گرفته است. شریان اصلی بافت تجاری "بازار بزرگ" است كه سایر بازارچه ها از آن منشعب می شوند. بیوت علما (مثل منزل امام (ره) منزل آیت الله سیستانی و ....) و كتابخانه ها (مثل كتابخانه بزرگ علامه امینی) و مدارس علمیه عمدتا در نیمه جنوبی شهر تمركز دارند. در سمت شمالی حرم و به سمت قبرستان وادی السلام، مقبره و مدرسه شیخ طوسی و مقبره علامه بحرالعلوم و مدرسه كاشف الغطاء از مهمترین نقاط بافت هستند. در حقیقت می توان گفت هویت تاریخی شیعیان با بافت نجف قدیم گره خورده است فلذا حفظ واحیای آن بسیار واجب است.

 

Image

تصویر شماره 7: بافت نجف قدیم

در حد غربی بافت كه با كاهش ارتفاع ناگهانی به مزارع و نخلستان های حاشیه دریای نیمه فصلی نجف ختم می شود، دو نقطه مهم شهری وجود دارد: یكی مقام امام زین العابدین علیه السلام و دیگری مقبره صافی صفا از یاران خاص امیر المومنین (ع). امام زین العابدین علیه السلام در یكی از سفرهای خود به همراه اصحاب خاص به صورت مخفیانه قبر مطهر جدشان را زیارت می كنند و در مکانی که امروزه مقام امام زین العابدین خوانده می شود، به نماز می پردازند. این مكان دقیقا در راستای محور غربی حرم و محور بافت تخریب شده است. به علت قرار گیری این نقطه در ابتدای سراشیبی ناگهانی زمین به سمت بحر نجف، از این مکان دید زیبایی به بحر نجف وبافت سبز حاشیه آن وجود دارد.

 

Image

تصویر شماره 8: گنبد طلای حرم، گنبد فیروزه ای مقام امام زین العابدین و منظره بحر نجف

خلال حدود سه دهه حكومت صدام معدوم، شهر های شیعه نشین همواره تحت فشار بوده اند. در این زمان محیط پیرامون حرم های شریف در نجف، كربلا و كاظمین به صورت یك قلعه جدا از بافت در می آید.  در حرم نجف كتیبه نفیسی  در ساقه گنبد وجود داشت كه با مینا و طلادراواخر دوران صفویان ساخته شده بود. از همین نوع كتیبه در میانه دیواره ایوان طلا نیز موجود بوده است. این كتیبه ها به دستور بعثیان ‌كنده می شود، مینای این كتیبه ها سوزانده شده و طلای رو ی آن تراشیده می گردد!

تصویر شماره 9: تصویر حرم در حدود 40 سال پیش، همانطور كه در تصویر دیده می شود، در گریو گنبد و نیز نیمه بدنه ایوان طلا كتیبه مینا وجود داشته است كه در زمان حكومت بعث با هدف حذف آثار بارز ایرانی این كتیبه ها كنده می شوند.

در جریان مبارزات سال 1993 شیعیان،‌ بافت های قدیمی شهر كه محل تمرکز حوزه های علمیه و بیوت علمای مبارز نیز بوده است، با داشتن بافت متراكم،  از طریق دفاع غیر عامل عملا حكم یك د‍‍ژ طبیعی برای مبارزان را پیدا می كند. لذا پس از سركوب قیام،‌ حكومت تصمیم می گیرد در میانه بافت های قدیمی مسیری را باز كرده و بافت را از یكپارچگی خارج كند. این عمل در كربلا با تخریب كامل محوطه بین الحرمین و در نجف با تخریب بافت مابین حرم و حد غربی نجف صورت می گیرد. در نجف به جای بافت تخریب شده پروژه ای موسوم به "شهر زائر" شامل 16 هتل چهارطبقه و یك پاركینگ زیر زمینی بزرگ در میان آنها اجرا می شود. البته با افزایش روز افزون حجم زائرین نیاز مبرم به امكانات اقامتی و رفاهی نیز واقعیتی انكار ناپذیر است. هم اكنون بافت شهر به لحاظ امكانات زیر بنایی همچون شبكه آب و امكاناتی نظیر سرویس های بهداشتی به شدت در مضیقه است. به علاوه چنانچه مسایل امنیتی عراق حل شود، قطعا واحدهای اقامتی موجود جوابگویی حجم زیاد زوار نخواهند بود.

 

Image

تصویر شماره 10: پروژه "شهر زائر" كه پس از قیام شیعیان درسال 1993 با تخریب قسمتی از بافت نجف قدیم و با هدف رخنه در بافت متراكم شكل می گیرد.

حرم شریف تقریبا به صورت مربع است و حدودا یك هكتار وسعت دارد.  پیرامون صحن آن فضاهای جانبی همچون كتابخانه، مهمانسرا، مدیریت و بخش عمده حجره های مربوط به مقبره هاست. صحن شریف حدود 5.000 متر مربع وسعت دارد و فضای سرپوشیده مفید خود حرم كه شامل فضای قرار گیری ضریح ورواق دور آن می گردد تنها 600 متر مربع است. بنا بر این مشكل اصلی حرم فضای سرپوشیده ایست كه بتواند حجم زیادی از زوار را در خود جای دهد. دو نكته جالب در طرح حرم شریف حیدری وجود دارد. یكی اینكه ایوان این حرم،‌ تنها ایوانی است كه مسقف نشده و جداره و مناره های نیمه بیرون زده آن تماماً طلا شده اند. در صورتیكه ایوان سایر حرم های عراق مسقف شده اند، ساقه مناره ها آشكار نیستند و نیز مناره ها تا پایین طلا نشده اند.

نكته بسیار جالب دیگر در حرم حیدری اینستكه تنها در این حرم ایوان و ورودی اصلی، به گونه ایستکه زائر از پایین پا یعنی از جهت شرقی وارد قبه مطهر می شود در صورتی كه در سایر حرمهای شریف، زائر از پیش رو یعنی پشت به قبله و از جهت جنوب وارد می گردد. احتمالا معمار بنا، شیخ بهایی خواسته است با این جهت گیری در حرم، احترام ویژه ای نسبت به ساحت مقدس امیرالمومنین امام علی علیه السلام ابراز کند.

گنبد حرم نجف یکی از زیباترین و با شکوه ترین گنبدهای جهان اسلام است.

 

دریافت مجله عترت

مجله عترت مجله عترت
اولین مجله مذهبی - فرهنگی ونکوور

حاضرین در سایت

حاضرین در سایت : 8 نفر مهمان

ورود و خروج






رمز عبورتان را فراموش كرده اید؟